Dijital Kitaplık

"Sebahattin Ali&Kuyucaklı Yusuf / Bir Ruh Çöküşü İncelemesi

Kuyucaklı Yusuf incelemesini yapmak için daha uygun bir yer olabilir miydi bilmiyorum. Çünkü bazı kitaplar masa başında konuşulmaz. Bazı kitapların içinden toprak kokusu gelir, rutubet akar, kurşun sesi yankılanır insanın içinde. O yüzden biz de burayı seçtik. Kuyucak’ın yukarı taraflarında, sarp kayalıkların arasına sıkışmış eski bir eşkıya mağarasının girişini.

Akşam çökmek üzereydi. Güneş dağın arkasına çekilirken taşların üstüne paslı bir bakır rengi bırakıyordu. Mağaranın ağzı karanlığa gömülmüş gibiydi ama içeriden gelen soğuk hava hala yaşıyordu. İnsan içeriye baktığında yalnızca karanlık görmüyordu, yıllardır konuşulmamış suçları da görüyordu. Sanki birileri biraz önce mağaradan çıkıp dağın öbür tarafına geçmişti. Rüzgar kuru otların arasından geçerken ince bir ıslık çıkarıyordu. Aşağılarda zeytinlikler uzanıyordu. Daha da ileride ise kasabanın belli belirsiz ışıkları yanıyordu.

Ravi mağaranın girişindeki düz kayaya yaslanmıştı. Münzevi biraz daha içerideydi, sırtını taş duvara vermiş sessizce sigara içiyordu. Hiç ise mağaranın tam ağzında oturuyordu. Ayakkabısının ucuyla toprağı eşeliyor, ara sıra karanlığın içine bakıyordu. Ben ise önümde duran deftere baktım. Sabahattin Ali’nin kitabını konuşacaktık ama aslında biraz da memleketi konuşacaktık. Çünkü Kuyucaklı Yusuf sadece bir roman değil. İnsanların birbirini boğduğu düzenin anatomisi.

Defteri kapatıp konuşmaya başladım.

Kuyucaklı Yusuf’u ilk kez okuyan biri genellikle Yusuf’un sessizliğine takılır. Çünkü Yusuf konuşmayan bir karakterdir. Ama sustukça büyür. Sustukça ağırlaşır. Roman boyunca insan şunu hisseder, bu adamın içinde yıllardır tutulmuş bir öfke var. Ve o öfke sadece bireysel değil. Çocuk yaşta ailesi öldürülmüş bir çocuğun öfkesiyle birlikte memleketin çürümüş düzenine karşı biriken büyük bir sıkışmışlık.

Sabahattin Ali burada klasik bir kahraman yazmıyor. Yusuf iyi biri değil sadece. Yusuf temiz biri de değil tam anlamıyla. O daha çok kirlenmek istemeyen biri. Aradaki fark çok büyük. Çünkü kasaba düzeni herkesi kirletiyor. Şakir’i başka türlü yaratıyor, Şahinde’yi başka türlü çürütüyor, Hilmi Bey’i başka türlü büyütüyor.

Mağaranın içine doğru baktım.

Belki de romanın en ağır tarafı şu, Yusuf hiçbir yere ait değil. Ne köylülerin arasına karışabiliyor ne devlet memurlarının dünyasına uyabiliyor. Sürekli dışarıda kalıyor. Ve insan en çok dışarıda kaldığında sertleşiyor.

Hiç başını kaldırmadan konuştu.

Çünkü Yusuf aslında bir karakter değil, memleketin reddedilmiş tarafı

Ravi hafifçe gülümsedi.

Biraz fazla büyüttün sanki

Hiç gözlerini mağaranın içine dikti.

Hayır, büyütmedim. Düşünsene, adam çocuk yaşta katliam görüyor. Sonra düzenin içine sokuluyor ama o düzenin parçası olamıyor. Çünkü düzen onu evcilleştiremiyor. Bence Yusuf’un asıl meselesi aşk falan değil. Onun meselesi insanlara güvenememesi

Ben söze girdim.

Ama Muazzez’i gerçekten seviyor

Münzevi sigarasını taşın üstünde ezdi.

Seviyor ama o sevgi bile huzurlu değil. Çünkü Yusuf’un sevgisi korunma içgüdüsüyle karışıyor. Muazzez onun için biraz da kaçış kapısı. Kasabadan kaçmak, insanlardan kaçmak, o pis düzenden kaçmak

Rüzgar bu kez daha sert esti. Mağaranın içinden kuru ve soğuk bir hava geldi. Birkaç saniye kimse konuşmadı.

Sonra defterime bakıp sordum.

Peki size göre kitabın kırıldığı en önemli yer neresi

Ravi hiç düşünmeden cevap verdi.

Bence Yusuf’un kasabayla tam anlamıyla karşı karşıya geldiği anlar. Özellikle Şakir ve çevresiyle yaşanan gerilimler. Çünkü orada Sabahattin Ali şunu gösteriyor, bu ülkede kötülük sadece bireysel değil. Arkasında para var, nüfuz var, korku var. Şakir tek başına güçlü değil. Onu güçlü yapan çürümüş çevre

Hiç başını salladı.

Ben başka yerde kırıldığını düşünüyorum. Salahattin Bey’de

Nasıl yani dedim.

Çünkü romandaki en trajik insan bence o. Dürüst olmaya çalışan bir devlet adamı ama sistemin içinde eziliyor. İçkiye sığınıyor. Yoruluyor. Sessizce çöküyor. Yusuf’un yalnızlığı neyse Salahattin Bey’in çaresizliği de o

Münzevi hafifçe öne eğildi.

Sabahattin Ali zaten bunu çok iyi yapıyor. İnsanları tamamen iyi ya da kötü yazmıyor. Herkes biraz kırılmış. Mesela Şahinde’ye bak. Evet sinir bozucu biri ama o da küçük kasabanın sıkışmışlığında başka bir şeye dönüşmüş. Herkes birbirinin çürümesine katkı sağlıyor

Ben not alırken konuşmayı başka yere çevirdim.

Peki Sabahattin Ali’nin yazarlığını nasıl değerlendiriyorsunuz

Ravi cevap verdi.

Bence onu büyük yapan şey sadelik. Adam süslü cümlelerle büyümüyor. Tam tersine, ne kadar sadeleşirse o kadar ağırlaşıyor. Anadolu’yu romantikleştirmiyor. Fakirliği kutsamıyor. İnsanları kahramanlaştırmıyor. Bu yüzden gerçek geliyor

Hiç araya girdi.

Ve cesur. Bence en önemli tarafı bu. Çünkü memleketin çürümüş tarafını saklamıyor. Bürokrasiyle halk arasındaki kopukluğu açık açık gösteriyor. İnsan ilişkilerindeki çıkarı gösteriyor. Kasabanın o boğucu ahlakını gösteriyor

Münzevi mağaranın dışına baktı. Hava tamamen kararmaya başlamıştı.

Sabahattin Ali’nin kitaplarında beni en çok etkileyen şey şu, karakterler kaderlerinden kaçmaya çalışıyor ama memleket onları geri çekiyor. Yusuf ne kadar uzaklaşmak isterse istesin kasaba peşini bırakmıyor. Çünkü bazen insan bir yerden değil, bir düzenden kaçmaya çalışıyor

Bir süre sessizlik oldu. Aşağılarda bir köpek havladı. Dağın yamacından gelen rüzgar mağaranın ağzında uğultu çıkarıyordu.

Defterimi kapatıp konuşmaya başladım.

Bence Kuyucaklı Yusuf’un hala bu kadar güçlü olmasının sebebi şu, anlattığı şey bitmedi. Hala insanlar kendilerini ait hissedemedikleri düzenlerin içinde yaşıyor. Hala parası olanın haklı çıktığı yerler var. Hala sessiz insanların içinde biriken büyük öfkeler var. Yusuf bu yüzden eskimiyor. Çünkü sadece bir roman karakteri değil, sıkışmış insanın temsilcisi

Ravi bana döndü.

Peki bugün ilk kez okuyacak birine ne söylersin

Derin bir nefes aldım.

Şunu söylerim. Bu kitabı hızlı okumayın. Yusuf’un sessizliğini anlamaya çalışın. Kasabanın boğuculuğunu hissedin. Karakterleri sadece iyi kötü diye ayırmayın. Çünkü Sabahattin Ali’nin en büyük başarısı burada. O insanları yargılamıyor, gösteriyor. Ve gösterdiği şey bazen insanın canını acıtıyor

Hiç hafifçe gülümsedi.

Çünkü insan bazen kitap okumuyor, kendini görüyor

Ben başımı salladım.

Evet. Ve Kuyucaklı Yusuf tam olarak bunu yapıyor. İnsana sadece bir hikaye vermiyor. İçine kapanmış öfkenin neye dönüşebileceğini gösteriyor. Taşranın insan ruhunu nasıl öğüttüğünü gösteriyor. Sevginin bile bazen insanı kurtarmaya yetmediğini gösteriyor

Ayağa kalktım. Hava iyice soğumuştu. Mağaranın içindeki karanlık artık tek parça olmuştu. Sanki yıllar önce o köy baskınını yapan eşkıyaların ayak sesleri hala taşların arasında dolaşıyordu.

Son kez konuşmaya başladım.

Kuyucaklı Yusuf neden okunmalı biliyor musunuz

Çünkü bu kitap sadece bir dönemi anlatmıyor. İnsan ruhunun sıkıştığı her çağı anlatıyor. Çünkü Yusuf’un yalnızlığı bugün hala insanların içinde yaşıyor. Çünkü Sabahattin Ali insanı süslemeden anlatıyor. Ve insan süslenmeden anlatıldığında daha ağır bir şeye dönüşüyor. Bu kitabı okurken sadece Yusuf’u değil, memleketin sessiz tarafını da görüyorsunuz. Ve bazı kitaplar bittiğinde kapanmaz. İçinizde yaşamaya devam eder. Kuyucaklı Yusuf da onlardan biri

Mağaranın önünden ayrılmadan önce defterin son sayfasına küçük bir not düştüm.

Bu incelemede anlatılan ortam, konuşmalar ve kişiler kurgusaldır. Ancak Kuyucaklı Yusuf hakkında yapılan değerlendirmeler, karakter çözümlemeleri ve Sabahattin Ali üzerine söylenen düşünceler eserin edebi gerçekliğine dayanmaktadır.

Yusuf Tandoğan"