Dijital Kitaplık

"Karanlık, Anlamın İlk Halidir...
Geçen gece deniz kenarında oturuyordum. Hava sakindi. Ayın ışığı denizin üzerine düşüyor, dalgaların hareketiyle birlikte parçalanıp yeniden birleşiyordu. Uzun süre gözümü o ışıklardan alamadım. Bir süre sonra nedensizce aklıma yıllar önce fotoğraflarını gördüğüm Nasır el-Mülk Camii geldi. O meşhur renkli pencereler, güneş ışığını yüzlerce parçaya ayıran vitraylar birden zihnimde canlandı.

Deniz üzerindeki ay ışığıyla o pencereler arasında görünmez bir bağ kurmuştum sanki. Ardından Kör Baykuş düştü aklıma. Çünkü Sadık Hidayet’in romanında da gerçeklik tek bir yüzle karşımıza çıkmıyordu. Her şey kırılmış bir camın parçaları gibi dağılıyor, her parça başka bir görüntü gösteriyordu.

O gece denizin kıyısında otururken kendimi bir anda Şiraz’daki o caminin içinde hayal etmeye başladım. Zihnimde pencerelerin önüne geçtim, renklerin arasına oturdum ve Kör Baykuş üzerine konuşmak için Ravi, Münzevi ve Hiç’i çağırdım.

Kör Baykuş, adı bilinmeyen bir anlatıcının iç dünyası etrafında kurulur. Olay örgüsünden çok, zihinsel çözülme anlatılır. Anlatıcı dış dünyayı yaşarken aynı anda kendi iç dünyasının içinde kaybolur. Gerçek ile hayal arasındaki sınır giderek silinir. Romanın temel gerilimi burada oluşur, dışarıda ne olduğu değil, içeride neyin gerçek kabul edildiği.

Bu romanın merkezinde ne var? diye sorduğumda

Ravi kısa bir cevap verdi “İnsanın kendine kapanması.”

Münzevi bunu genişletti “Bu kapanma bir seçim değil, varoluşun kendisi. Anlatıcı dış dünyadan değil, kendi zihninden kopamıyor.”

Hiç ise daha keskin bir yerden yaklaştı “O zaman hikaye diye bir şey yok mu?”

Kör Baykuş’un en önemli özelliği burada ortaya çıkar. Geleneksel anlamda net bir olay zinciri sunmaz. Bunun yerine parçalı bir bilinç akışı kurar. Okur, olayları değil, olayların zihinde bıraktığı kırılmayı takip eder.

Romanın en kritik karakteri isimsiz anlatıcıdır. Ressamdır, yalnızdır ve giderek gerçeklik algısını kaybeder. Diğer figürler gizemli kadın, yaşlı adam ve çevresindeki gölgeli karakterler tekil kişiler olmaktan çok anlatıcının zihnindeki yansımalar gibi okunur. Özellikle kadın figürü, ulaşılmak istenen ama sürekli kaygan kalan bir anlam alanı yaratır.

Bu kadın figürü neyi temsil ediyor olabilir? diye sordum.

Ravi, “Sabit bir kişi değil, bir odak,” dedi.

Münzevi, “Ulaşılamayan bir anlam biçimi,” diye ekledi.

Hiç ise kısa kesti “Kesin bir karşılığı yok.”

Bu belirsizlik romanın yapısal tercihidir. Sadık Hidayet, okuyucuya net bir çözüm sunmak yerine, anlamın sürekli kaydığı bir alan kurar.

Yazarın kendisi de bu karanlık yapıyla ilişkilidir. Sadık Hidayet, modern İran edebiyatının en önemli isimlerinden biridir. Batı edebiyatındaki varoluşçu çizgiden etkilenmiş, özellikle Kafka ve Poe gibi yazarlarla benzer bir ruh dünyası kurmuştur. Hayatı boyunca yalnızlık, yabancılaşma ve içsel sıkışma temalarıyla ilgilenmiş, 1951 yılında Paris’te yaşamına son vermiştir. Bu biyografik gerçeklik, Kör Baykuş’un karanlık tonunu daha da anlamlı kılar.

Peki bu romanı neden önemli kılıyor? diye sordum.

Ravi, “Çünkü insanın zihnini anlatıyor, davranışını değil,” dedi.

Münzevi, “Çünkü gerçeklik dediğimiz şeyin sabit olmadığını gösteriyor,” diye ekledi.

Hiç ise son noktayı koydu “Çünkü okurdan kesinlik değil, dayanma gücü istiyor.”

Kör Baykuş’un dili de bu yapıya uygundur. Şiirsel, yoğun ve parçalı bir anlatım kullanır. Olaylar anlatılmaz hissedilir, sezinlenir ve çoğu zaman tam olarak tamamlanmaz. Bu yüzden roman, klasik anlamda bir hikaye değil, bir bilinç deneyimi olarak okunur.

Son değerlendirmemi net bir şekilde yapıyorum. Kör Baykuş, okura bilgi veren bir metin değil, okurun gerçeklik algısını sorgulatan bir metindir. Herkes için değildir. Ama edebiyatın sadece anlatmak değil, zihinsel bir alan açmak olduğunu düşünenler için çok güçlü bir deneyimdir.

Bu yüzden romanı bitirdiğinizde aslında biten şey hikaye değildir, bir bakışın kırılmasıdır. Ve o kırılma bir kez başladı mı, kolay kolay bitmez.

Kendime geldiğimde deniz ve ay ışığı hala oradaydı. Ama artık sadece deniz değildi.

Not

Bu incelemede yer alan Ravi, Münzevi ve Hiç karakterleri, farklı düşünme biçimlerini temsil etmek için kurgulanmış anlatısal figürlerimdir. Metin gerçek mekanda, gerçek bir sohbet kaydı değil, tarafımca oluşturulmuş edebi bir inceleme kurgusudur.

Yusuf Tandoğan"