Dijital Kitaplık

"Ağır Roman: Hayat, Bazı İnsanlara Hep Yokuş Gelir...
Şehrin en sessiz yeri mezarlıklar değildir. İnsanların dönüp bakmayı bıraktığı yerlerdir. Bunu, şehrin dışında yıllardır unutulmuş bir otomobil hurdalığında anladım. Pas kokusu rüzgara karışmıştı. Üst üste yığılmış otomobiller, güneşin altında yavaş yavaş renklerini kaybediyordu. Kimisinin kaputu açıktı, kimisinin camları çoktan kırılmıştı. Bazılarının direksiyonu yerindeydi ama gidecek yolu kalmamıştı.

Ağır ağır yürüdüm.

Eski bir otomobilin önünde durdum.

Kapısını açarken paslı menteşeler, yıllardır kimsenin kurmadığı bir cümleyi tamamlar gibi ses çıkardı.

Şoför koltuğuna oturdum.

Kumaşı yırtılmış, süngeri dışarı taşmıştı. Yine de üzerinde görünmeyen bir ağırlık vardı. Sanki yıllarca yalnızca insanları değil, onların telaşını, umutlarını, pişmanlıklarını da taşımıştı.

Ellerimi direksiyonun üzerine koydum.

Ne garip...

Bir zamanlar nice yolculuğun yönünü belirleyen bu direksiyon, artık kendi yönünü değiştirecek güce bile sahip değildi.

Gözüm gösterge paneline kaydı.

Kilometre sayacı durmuştu.

Ama rakamlar hala oradaydı.

O an düşündüm.

Demek ki yollar biter.

Ama yürünmüş olmaları silinmez.

Başımı kaldırıp dikiz aynasına baktım.

Ayna çatlamıştı.

Tek bir görüntüyü göstermiyor, aynı yüzü farklı kırıklardan yansıtıyordu.

İnsan da geçmişine böyle bakmıyor muydu?

Hatıralar değişmiyordu belki...

Ama onları hatırlayan insan değişiyordu.

Kapıyı kapatmak istedim.

Kapanmadı.

Pas izin vermedi.

İşte o an anladım.

Bazı kapılar açık kaldığı için yarım değildir.

Yarım kaldığı için kapanamaz.

Tam o sırada Ravi yanıma geldi.

"İnsan da biraz bu otomobillere benziyor."

"Neden?"

"Yürüyemediği gün hurdaya ayrılmıyor."

Hiç başını iki yana salladı.

"Hayır."

"Peki ne zaman?"

"Hikayesini dinleyen son insan da arkasını döndüğünde."

Sustu.

Bu kez Münzevi konuştu.

Paslanmış direksiyonun üzerine avucunu koydu.

"Görünüşe aldanma."

"Neye?"

"Bu hurdalıkta otomobiller yok."

"Evet?"

"Tamir edilmeye değer görülmeyen hayatlar var."

Söz bitti.

Rüzgar, açık kapılardan içeri girip çıkmaya devam etti.

Bir otomobilin kırık camından gökyüzüne baktım.

O an aklıma Metin Kaçan'ın Ağır Roman'ı geldi.

Çünkü bazı romanlar olay anlatmaz.

İnsanların hangi hayatları görmezden gelmeyi seçtiğini anlatır.

Ve bazen en ağır olan roman değildir.

Onu yazdıran hayattır.

İnsan, Yaşadığı Yerden Mi İbarettir?

Hurdalığın çıkışına doğru yürümeye başladık.

Ravi, yerde duran paslı bir anahtarı fark etti.

Eğilip almadı.

Sadece baktı.

"Garip..." dedi.

"İnsan anahtarı görünce kapıyı düşünür. Ben ise kilidi düşünüyorum."

Hiç hafifçe gülümsedi.

"Çünkü sen hala açılacak bir şey arıyorsun."

"Ya sen?"

"Ben, neden kapatıldığını."

Münzevi ise hurdalığın çıkış kapısına bakıyordu.

"Bazı yerler terk edilmez."

"Nasıl yani?"

"Önce insanlar vazgeçer. Sonra mekan yalnız kalır."

Bu cümle, romanın kapısını aralamak için yeterliydi.

Çünkü Ağır Roman, yalnızca belirli bir mahallenin hikayesi değildir.

O mahallede yaşayan insanların, hayat tarafından nasıl biçimlendirildiğinin hikayesidir.

Metin Kaçan, okuru gösterişli cümlelerle değil, hayatın sert yüzüyle karşılar.

Romanın geçtiği çevre, ilk bakışta kenarda kalmış bir semt gibi görünür. Fakat sayfalar ilerledikçe okur şunu fark eder. Asıl mesele mekan değildir. Mekan, insanı anlamak için kurulmuş bir aynadır.

Ravi bana döndü.

"Sence bu romanın kahramanı kim?"

Bir süre düşündüm.

Sonra başımı iki yana salladım.

"Tek bir kişi değil."

"Neden?"

"Çünkü burada kahraman olmak isteyen kimse yok."

"Hayatta kalmaya çalışan insanlar var."

Gerçekten de romanın en güçlü taraflarından biri budur.

Okur, yalnızca bir karakterin peşinden gitmez.

Bir mahallenin nabzını dinler.

O mahallenin içinde birbirine değen hayatları tanır.

Sevinenleri…

Kaybedenleri…

Öfkelenenleri…

Sevmeyi bilenleri…

Sevildiğini unutmuş olanları…

Romanın karakterleri kusursuz değildir.

Tam tersine…

Onları unutulmaz yapan da budur.

Her biri yaşadığı çevrenin izini taşır ama hiçbirinin kimliği yalnızca yaşadığı sokaktan ibaret değildir.

Hiç usulca sordu

"İnsan doğduğu yer midir?"

"Bence değil."

"O halde insanlar neden önce mahalleyi yargılıyor?"

Bu sorunun cevabını roman vermez.

Çünkü cevap, romanın dışında, okurun vicdanında aranmalıdır.

İşte Metin Kaçan'ın en büyük başarısı burada ortaya çıkar.

Karakterlerini savunmaz.

Onları yargılamaz.

Onları temize çıkarmaya da çalışmaz.

Sadece yaşamalarına izin verir.

Bu yüzden okur, onları yalnızca izleyen biri olmaz.

Onlarla aynı sokakta yürümeye başlar.

Münzevi, paslanmış otomobillere son kez baktı.

"Bir insanı gerçekten tanımak istiyorsan…"

"Neye bakmalıyım?"

"Yaptığı hatalara değil."

"Öyleyse?"

"Hangi şartlar altında doğru kalmaya çalıştığına."

Sanırım Ağır Roman tam da burada sıradan bir mahalle anlatısından ayrılıyor.

Çünkü roman, iyi insanlarla kötü insanları karşı karşıya getirmiyor.

İnsanı, hayatın baskısı altında nasıl değişebildiğiyle ilgileniyor.

Bu yüzden karakterler tek yönlü değildir.

Onlar, aynı gün içinde hem merhamet gösterebilir hem öfkelenebilir…

Hem yanlış yapabilir hem vicdan azabı duyabilir…

Hem güçlü görünebilir hem de içten içe kırılabilir…

İnsan oldukları için inandırıcıdırlar.

İşte bu nedenle Ağır Roman'ın karakterleri, roman bittiğinde bile okurun zihninde yaşamaya devam eder.

Çünkü bazı insanlar yalnızca anlatılmaz.

Tanınır.

Bir Romanı Büyük Yapan, Anlattığı Hayat Değil, O Hayata Nasıl Baktığıdır

Ravi yürümeyi bıraktı.

Hurdalığın en eski otomobillerinden birinin önünde durdu.

Kaportasının üzerinde yılların bıraktığı pas vardı.

Parmağıyla üzerine ince bir çizgi çekti.

"Pas..." dedi.

"Demiri çürütüyor."

Hiç gözlerini otomobilden ayırmadan konuştu.

"Önyargı da insanı."

Münzevi ikimize baktı.

"Aralarındaki farkı biliyor musunuz?"

"Nedir?"

"Pas, demirin üstüne sonradan gelir."

"Önyargı ise çoğu zaman insandan önce gelir."

Uzun süre kimse konuşmadı.

Belki de Ağır Roman'ın asıl meselesi tam buydu.

Roman, okuru yoksulluğun içine götürmüyor.

Önce kendi yargılarının içine götürüyor.

Metin Kaçan'ın başarısı da burada başlıyor.

O, kenar mahalleyi egzotik bir dekor olarak kullanmıyor.

Acıyı estetik bir gösteriye dönüştürmüyor.

Şiddeti hayranlık uyandıracak bir unsur gibi sunmuyor.

Bunun yerine, hayatı bütün çelişkileriyle olduğu gibi bırakıyor.

Okur, kimi zaman rahatsız oluyor.

Kimi zaman üzülüyor.

Kimi zaman öfkeleniyor.

Ama en önemlisi...

Kolay hüküm veremiyor.

Çünkü roman, her karakterin arkasına görünmeyen bir hayat bırakıyor.

İşte iyi edebiyatın gücü de burada saklıdır.

İnsanları yaptıklarıyla değil, yaşadıklarıyla birlikte görebilmek.

Ravi sessizliği bozdu.

"Metin Kaçan'ın dili hakkında ne düşünüyorsun?"

Cevap vermeden önce romanın ritmini düşündüm.

Sonra şunu fark ettim.

Bu kitabın dili, sokağı anlatmıyor.

Sokağın kendisi gibi konuşuyor.

Cümleler cilalı değil.

Ama canlı.

Süslü değil.

Ama sahici.

Okurken, yazılmış bir metni takip etmekten çok, hayatın içinden yükselen sesleri dinliyormuş hissine kapılıyorsunuz.

İşte bu yüzden romanın atmosferi kurulmuş gibi durmuyor.

Yaşanmış gibi duruyor.

Hiç gülümsedi.

"Demek ki mesele yalnızca ne anlattığı değil."

"Evet."

"Nasıl anlattığı."

Metin Kaçan'ın üslubu, romanın en büyük taşıyıcılarından biri.

Çünkü bu hikaye, daha gösterişli bir dille yazılsaydı inandırıcılığını kaybedebilirdi.

Daha mesafeli bir dille yazılsaydı karakterleri tanımak yerine yalnızca izlerdik.

O ise okurla karakter arasına güvenli bir mesafe koymuyor.

Bizi onların yanına oturtuyor.

Bu nedenle Ağır Roman, yalnızca okunan bir roman değil...

İçinde yaşanan bir roman haline geliyor.

Münzevi yavaşça yürümeye başladı.

Sonra dönüp son bir soru sordu.

"İyi roman nedir?"

Ravi cevap verdi.

"Bitince unutulmayan."

Hiç başını salladı.

"Eksik."

Ben sordum.

"Peki senin cevabın ne?"

Münzevi gülümsedi.

"İyi roman, insanın başkalarına bakışını değiştiren romandır."

Sanırım Ağır Roman tam da bunu başarıyor.

Çünkü kitabı kapattığınızda aklınızda yalnızca bir mahalle kalmıyor.

Bir soru kalıyor.

Bir insanı gerçekten tanıyor muyuz?

Yoksa onun hakkında bildiğimiz birkaç ayrıntıyı, tanımak sanacak kadar acele mi ediyoruz?

İnsan, En Çok Bakmayı Reddettiği Yerde Eksilir

Hurdalığın çıkış kapısına geldiğimizde güneş alçalmaya başlamıştı.

Pasın rengi değişmemişti.

Kırık camlar hala aynı gökyüzünü gösteriyordu.

Direksiyonlar, artık çevrilmeyecek yolları bekliyordu.

Kilometre sayaçları durmuştu.

Ama kat edilmiş yollar, üzerlerindeki rakamlardan silinmemişti.

Bir süre hiçbirimiz konuşmadık.

Sonra Ravi sessizliği bozdu.

"Bugün burada ne gördük?"

"Eski otomobiller."

Hiç başını salladı.

"Hayır."

"Unutulmuş hayatlar."

Münzevi ise demir kapının koluna dokundu.

"İnsanlar bir otomobili yürüyemediği için hurdaya çıkarır."

"Biliyorum."

"Peki ya insanı?"

Bu sorunun cevabı yoktu.

Çünkü o cevap bir romanın içinde değil, hayatın içinde saklıydı.

İşte Ağır Roman, tam da bu yüzden yalnızca bir mahalle romanı değildir.

Toplumun kenarında yaşayan insanları anlatırken, aslında merkezin vicdanını sorgular.

Okura sürekli aynı soruyu yöneltir

Bir insanı, yaşadığı yer kadar mı tanıyoruz?

Yoksa yaşadığı yere bakıp tanıdığımızı mı sanıyoruz?

Belki de romanın yıllardır canlı kalmasının nedeni budur.

Anlattığı dönem geride kalabilir.

Sokaklar değişebilir.

Mahalleler dönüşebilir.

Ama insanlar hakkında acele hüküm verme alışkanlığı pek değişmez.

Bu yüzden Ağır Roman, yalnızca kendi zamanına ait bir eser değildir.

Bugünün insanına da aynı sessizlikle bakmayı sürdürür.

Ravi cebinden hiçbir şey çıkarmadı.

Hiçbir hatıra almadı.

Hiçbir paslı parçayı yanında götürmedi.

"Boş mu dönüyoruz?" diye sordum.

Gülümsedi.

"Hayır."

"Neyi götürüyoruz?"

"Bakışımızı."

O an incelemenin başındaki otomobili hatırladım.

Direksiyonunu…

Çatlamış aynasını…

Kapanmayan kapısını…

Durmuş kilometre sayacını…

Meğer onlar bir otomobilin parçaları değilmiş.

İnsanı anlamanın parçalarıymış.

Belki de iyi edebiyatın yaptığı şey tam olarak budur.

Hayata yeni bir anlam eklemez.

Var olan anlamın üzerindeki pası temizler.

Hurdalığın kapısından çıktık.

Demir kapı arkamızdan yavaşça kapandı.

Ama içimde bir kapı ilk kez açılıyordu.

Çünkü ben bu hurdalığa eski otomobillere bakmak için gelmemiştim.

İnsanların neden bazı hayatları görmemeyi seçtiğini anlamak için gelmiştim.

Metin Kaçan'ın Ağır Roman'ı da bana bunu hatırlattı.

Bazı insanlar gürültüyle yaşar.

Bazıları sessizce unutulur.

Edebiyatın görevi ise gürültüyü büyütmek değildir.

Sessizliği duyulur hale getirmektir.

Not

Bu incelemede yer alan otomobil hurdalığı, paslanmış araçlar, direksiyon, kilometre sayacı, dikiz aynası ve Ravi, Hiç, Münzevi ile kurulan diyaloglar, romanın olay örgüsünü yeniden anlatmak amacıyla değil, Ağır Roman'ın insan, önyargı, aidiyet, vicdan ve toplumsal görünmezlik üzerine kurduğu düşünsel katmanları farklı bir edebi kurgu aracılığıyla yorumlamak amacıyla tarafımca oluşturulmuştur.

Bu nedenle girişte kullanılan metafor, romanın bir özeti değil, onun ruhuna açılan bağımsız bir okuma kapısı olarak tasarlanmıştır…

Yusuf Tandoğan"