İnsan bazen niyetine sığınarak da kaybeder."Kalbim temiz" düşüncesi, davranışın hesabını hafifletir.

#Kendisinden aşağı olana bakip rahatlayan kimse, hakikatte yükselmemiştir."

Bazı insanlar kaybı, yanlış yerde arayarak derinleştirir. Doğruyu isterler ama yanlış adreslere giderler. Gazali bu durumu tek cümleyle özetler:

"Arayan fakat yanlış yerde arayan, bulanlardan değildir."

İnsan yanlışta kalır ama bunu kesin bir inkâr gibi yaşamaz. Kendine süre tanır. "Sonra" kelimesi burada devreye girer. Gazali bu noktada serttir: "Sonra yaparım diyen kimse, nefsinin aldatmasına razı olmuştur."

İnsan bildiği halde yapmadığında, cehaletle değil; bildiğiyle kaybeder. Bu kayıp daha ağırdır, çünkü mazereti kalmamıştır.

"İlim, amele götürmezse sahibine karşı bir hüccet olur."

Kaybın ikinci aşaması, hareket ediyor gibi görünmektir. İnsan bir şeyler yaptığını, çabaladığını, yol aldığını zanneder. Oysa Gazali bu durumu açıkça ayırır:

"Nice kimseler vardır ki amel ettiklerini zannederler; halbuki yalnızca oyalanırlar" Oyalandığını fark etmeyen insan, kaybettiğini de fark etmez. Zaman geçer, emek harcanır; ama yön değişmez. Bu yüzden kayıp sessizdir.

İnsan Nasıl Kaybeder?

İnsan çoğu zaman büyük bir hatayla kaybetmez. Kaybın başlangıcı, çoğunlukla fark edilmeyen bir rahatlık halidir. Gazalinin dikkat çektiği ilk eşik tam burasıdır:

"Kişi kendini emin sandığı anda helake en yakın ol-duğu andadır."

Kaybetmek, tehlike hissiyle değil; güven duygusuyla başlar. İnsan kendini güvende hissettiğinde, uyanıklık gevşer. Sorular azalır, hesap ertelenir.

Zaman geçmez, insan erteler Ve erteleyen insan, çoğu zaman neyi ertelediğini ancak çok geç fark eder.

"Sonra", insanın kendine açtığı en sessiz kaçış kapısıdır. Kaçış gürültü yapmaz, iddia üretmez. Ama sorumluluğu taşımayı reddeder.

İnsan kendini bugünden korur, yarına havale eder.

Gazali'nin zaman anlayışında asıl mesele şudur: Ertelenen şey yalnızca amel değildir; yüzleşmedir.

İnsan henüz yapmadığı iyiliklerle kendini aklar. Bu aklanma, bugünkü sorumluluğu askıya alır.

Bu yüzden Gazali çok net bir teşhis koyar:

"Kişi, ileride düzeleceğini zannettiği müddetçe bugünkü kusurunu görmez."

Bugünkü kusur, yarının vaadiyle örtülür.