İnsan alıştığı şeyi savunmaya başladığında, alışkanlık artık davranış olmaktan çıkar; inanç gibi korunur.
Gazali bu noktada açık konuşur:

"Âdetler din gibi savunulmaya başlandığında, hakikat unutulmuş demektir."

Gazali'ye göre âdet, gafletin en güvenli sığınağıdır. Gaflet burada bilgisizlik değil, alışılmış körlüktür.

Alışkanlık korkuyu da dinleştirir, kaygıyı da. Sürekli endişeli olmak, sürekli kontrol etmek, sürekli temkinli yaşamak zamanla "doğru" gibi savunulur.

Şekil kalır, anlam çekilir. İnsan doğruyu yaptığına
inanır ama neden yaptığını artık bilmez. Bu yüzden Gazali ibadet konusunda bile serttir:

"Nice kimseler vardır ki ibadet eder; fakat ibadeti
âdetten ibarettir."

Sakallarındaki beyazlıklar her şeye geç kaldığını yüzüne vurup duruyordu.

Tartı yoksa ölçü de kaybolur.
Asıl kırılma burada yaşanır. Çünkü alışkanlık, niyeti
bastırır. Gazali bunu şu cümleyle ifade eder:

"Âdet haline gelen davranış, niyeti bastırır; niyet zayıfladığında amel şekle dönüşür."

Çocuk yetiştirirken, çalışırken ibadet ederken bile "Böyle gördük", "Herkes böyle yapıyor" cümleleri devreye girer. Bu noktada davranış ahlaki bir tercih olmaktan çıkar, otomatikleşir. Gazali bunu net söyler:

"Bir fiil, sürekli tekrar edildiğinde akıl onu tartmayı birakır."

"Bazı insanlar hayatımızdan çıkınca üzülürüz, ama zaman geçtikçe onların gidişinin aslında bir kayıp değil, bir kazanç olduğunu fark ederiz."

Haziranı sevmem ben...😥
Orhan Kemal, Ahmed Arif, Nazım Hikmet, Ahmet Haşim, Cahit Zarifoğlu, Cemil Meriç, Peyami Safa, Hasan İzzettin Dinamo ve Ahmet Muhip Dıranas. Bütün insanları eşitleyen ölümün eli, aynı ayda dokundu onlara...

Haziranda ölmek zor....😥
"Uyarına gelirse tepemde bir de çınar"
demiştin yıllar önce.
Demek ki on yıl sonra, demek ki sabah sabah,
demek ki manda gönü, demek ki Şile bezi,
bir de Memed'in yüzü,
bir de saman sarısı,
bir de özlem kırmızısı.
Demek ki göçtü usta,
kaldı yürek sızısı.
Yıllar var ter içinde taşıdım ben bu yükü,
bıraktım acının alkışlarına üç haziran altmışüçü
üç haziran altmışüçü...

Bir kırmızı gül dalı konmuş üstüne,
bir kırmızı gül dalı şimdi uzakta
yatıyor oralarda, bir eski gömütlükte yatıyor usta...
Gece leylak ve tomurcuk kokuyor...

Geçsem de gölgesinden tankların, tomsonların
şuramda bir kuş ötüyor.
Gece leylak ve tomurcuk kokuyor
haziranda ölmek zor...

Hasan Hüseyin Korkmazgil

"Kendini başkalarıyla kıyaslamak yerine, dün olduğun kişiden daha iyi olmaya odaklan. Her insanın zamanı, yolu ve hikâyesi farklıdır. Sen kendi yolunda ilerledikçe, attığın her adım seni hayallerine biraz daha yaklaştıracaktır. Yeter ki inancını kaybetme ve yürümeye devam et."

"İnsan çoğu zaman yanlışta ısrar etmez; alıştığı şeyde ısrar eder"

İnsan çoğu zaman yanlışta ısrar ettiğini düşünmez.

"Âdetler, insanı hakikatten perdeleyen en kuvvetli engellerdendir."

Alışkanlıkların Din Olarak Kabul Görmesi

İnsan çoğu zaman yanlış yaptığı için değil, alıştığ şeyi doğru sandığı için yolunu kaybeder. Gazali'nin meseleye baktığı yer burasıdır. Ona göre tehlike, günahın kendisinde değil; sorgulanmadan sürdürülen davranışta başlar. Çünkü: "İnsan bir işi tekrar ettikçe, o iş kalpte yerleşir; kalpte yerleşen şey ise artık sorgulanmaz hale gelir." Sorgulanmayan her şey zamanla dokunulmaz olur.

insan, başkalarını aldatmaktan çok önce, kendini ikna etme konusunda ustadır.