Belki de Gazali'yi asıl zor anlaşılır kılan şey şudur: O bir taraf seçmez. Ne filozofların safında durur ne de felsefeyi bütünüyle reddedenlerin. Bu arada kalmışlık gibi görünen yer, aslında onun bilinçli durduğu yerdir. Ama tarihte en zor anlaşılanlar da genellikle tam burada duranlardır.

Gazali'nin eleştirisi uzun süre "felsefe düşmanlığı" gibi okunmuştur. Oysa kendisi matematikte, mantıkta, doğa bilgisinde filozofların haklı olduğunu şöyle ifade eder:

"Riyazi ilimlere gelince, bunları inkâr etmekte ve bunlara karşı koymakta bir mana yoktur."

Peki filozoflar Gazali'yi neden anlamadı ya da anlamak istemedi? Bunun birkaç sebebi var. İlk sebep, Gazali'nin eleştirisinin alışılmış bir felsefi eleştiri olmamasıdır. O, filozofların öncüllerini tek tek çürütmeye çalışmaz sadece; onların bilgi iddiasının hangi noktada kesinlikten kanaate dönüştüğünü gösterir. Bu, bir filozof için rahatsız edicidir. Çünkü mesele bir argümanın yanlışlığı değil, bir yöntemin sınırıdır. Yöntemin sınırı ise kolay kabul edilmez.

"Zayıf akıllıları yanaştırmak ve kaydırmak hususunda onların başvurdukları büyük hilelerden biri, tartışırken içinden çıkılmaz bir soru karşısında kalınca, 'İlahiyat ilimleri anlaşılması güç, derin meselelerdir' demeleridir."

Tanrı'yı aklın kurduğu zorunluluklara mahkûm etmek, Gazalỉ'ye göre Tanrı tasavvurunu daraltır. Onun eleştirisi tam olarak buradadır: Tanrı'yı savunmak adına yapılan felsefi açıklamalar, fark edilmeden Tanri'yı sınırlandırmaktadır.

Gazali aklı küçümsemez. Aksine, aklı araç olarak ciddiye alır. Ama araç olan bir şeyin amaç haline getirilmesine itiraz eder.

Filozofların Tutarsızlığı (Tehafütü'l-Felasife) kitabında Gazali şöyle der:
"Onlar ilahi ilimlerinin doğruluğunu matematik ve mantık ilimleri ile ispata çalışır ve bu suretle zayıf akıllıları kandıra kandıra, mezheplerini kabul ettirmeye uğraşırlar. Halbuki onların ilahiyat sahasındaki delilleri, matematik ve mantik sahasındaki kesin delilleri gibi tahminden uzak olsaydı, bu sahada birleştikleri gibi ilahiyat meselelerinde de ayrılmayıp ayrı ayrı görüşlere kapılmazlardı."

Özellikle metafizik meselelerde, yani Tanrı, âlem ve insanın nihai konumu söz konusu olduğunda filozofların kullandığı yöntemi problemli bulur. Çünkü ona göre bu alanlar, salt akli çıkarımlarla kesinlik iddiasında bulunulabilecek alanlar değildir. Gazali'nin "tutarsızlık" dediği şey, filozofların her konuda aynı kesinlik dilini kullanmalarıdır. Matematikte ya da mantıkta işe yarayan bir yöntemin, metafizikte de aynı güvenle işletilmesi, onun gözünde metodolojik bir hatadır.

Ben ölmek istemiyorum, yaşamak ve herkesin yanından geçmek istiyorum,
bu nedenle mutlak bir yalnızlığa mahkum edildim.

Bana çay pişirin. Her şeyi kendi kendine düzene girsin bırakalım. Yavaş yavaş soyunalım. Bir şeyin kaybı korkusuyla yaşamayalım. Ne olacak endişesine kapılmayalım. Bırakalım zaman her şeyi halletsin. Bu sözlerin bize korkunç gelmesi. Aynı ırmağa bir kere daha girelim. Acele etme, çay kendi kendine demlenir... Günlük yaşantıların küçük koşuları içinde bunalmayalım, nefes nefese kalmayalım. İnsan kendini değiştirdikten sonra.

“Bazen en güzel başlangıçlar, en zor günlerden sonra gelir.”

Çünkü artık mesele başkalarını ikna etmek değil insanın kendini nasıl kaybettiğini anlamaktır.

Gazali ilmi terk etmez; ama ilmin merkeze yerleştiği biçimi sorgular. Bilginin insanı otomatik olarak iyiye götürdüğü inancını kırar. Aklı reddetmez; ama aklın her alanda hüküm verme iddiasını sınırlar. Bu geri çekiliş, dünyayı terk etmek değil; dünya ile kurulan ilişkinin yeniden düşünülmesidir. Gazali'nin sonraki eserlerinde beliren sertlik, bu iç hesaplaşmanın izlerini taşır. Daha dikkatli, daha temkinli, daha az kesin konuşan bir dil ortaya çıkar.

Reşat Nuri'ye göre kitap okunmamasının sebebi:

"İnsan bazen öyle şeyler yaşar ki eski hâlinden eser kalmaz. Gülüşü değişir, bakışları ağırlaşır, herkese eskisi gibi güvenemez olur. Çünkü bazı acılar insanı sadece üzmez, tamamen değiştirir.”